حضرت محمد(ص)ین دوغوم گونو

گونشین گؤزلری قاماشدی بوگون

بوتون باخیشلاردا حیرت گؤیردی

محمد)ص( دونیایا آچدیقدا گؤزون

بوغولموش سسلرده جرأت گؤیردی.

اویان انسان

مئشه ده بیر آهو کیمی

نه یاتمیسان اویان انسان

عؤمور آخیر سئل-سو کیمی

نه یاتمیسان اویان انسان

جوانلیغین تالان اولور

آرزی باغی وئران اولور

دوغرو دونیان یالان اولور

نه یاتمیسان اویان انسان

چالیش اوزو آغ اولاسان

بیر میوه لی باغ اولاسان

گئدیرسن تورپاغ اولاسان

نه یاتمیسان اویان انسان

یای-یاز چیخیر پاییز گیریر

ائل کؤچوندن خبر وئریر

حمیدی یه ائشیتدیریر:

نه یاتمیسان اویان انسان.

بسم الله الرحمن الرحيم

 

 

 


يانيقلی کلام

ميرزا محمود خالقی عليارين نوحه لری

 

اکبر حميدی عليار

1388ه.ش

تهران

 

سرشناسنامه             :خالقي عليار، محمود،1310-1368.

عنوان و نام پديدآور   : يانيقلي كلام/محمود خالقي عليارين نوحه لري؛ تصحيح  و مقدمه اكبر حميدي عليار

مشخصات نشر         :تهران: اكبر حميدي عليار، 1388.

مشخصات ظاهري     : 182 ص.: مصور، عكس، نمونه؛ 14×21 س م.

شابك                      : 978-964-04-3705-6

وضعيت فهرست نويسي: فيپا

موضوع                 : شعر مذهبي تركي—قرن 14

موضوع                 : شعر تركي—ايران—قرن 14

شناسه افزوده           : حميدي عليار، اكبر، 1352-، مقدمه نويس

رده بندب كنگره        : 1388 2ي2خ/314 PL

رده بندي ديويي        : 3611/894

شماره كتابشناسي ملي: 1784683

 

 

 

 

 

 

 

 


آد: يانيقلی کلام

شاعير:ميرزا محمود خالقی عليار

تصحيح و مقدمه:اکبر حميدی عليار

چاپ ايلی:1388

چاپ يئری:تهران

سايي:2000جيلد

ديه ر: 2500تومن

شابک: 978-964-04-3705-6

ايچينده کيلر

عنوان                                                           صحيفه

مقدمه. 6

باشلانيش... 39

حضرت علي(ع) 40

حضرت فاطمه زهرا(س) 43

حضرت امام حسن(ع) 46

احوالات مدينه. 49

جناب مسلم(س) 52

جناب مسلمون شيكايتي. 55

فرزندان مسلم(س) 58

ورود کربلا. 61

يزيدين حؤكمو. 64

حضرت علي اکبر(ع)(1) 67

حضرت علي اکبر(ع)(2) 70

حضرت علي اکبر(ع)(3) 73

نوحه. 75

حضرت ابوالفضل(ع)(1) 78

نوحه. 81

حضرت ابوالفضل(ع)(2) 82

حضرت ابوالفضل(ع)(3) 84

نوحه. 86

حضرت ابوالفضل(ع)(4) 88

حضرت ابوالفضل(ع) نوحه سي. 91

افراد(ايران-عراق جنگينه اشاره) 92

جناب قاسم(ع)(1) 94

جناب قاسم(ع)(2) 97

حضرت قاسم(ع)(3) (بئشليك=مخمس) 100

حضرت علي اصغر(ع)(1) 102

حضرت علي اصغر(ع)(2) 104

حضرت علي اصغر(ع)(3) 107

نوحه. 109

حضرت علي اصغر(ع)(4) 111

حضرت اباعبدالله(ع)(1) 113

حضرت اباعبدالله(ع)(2) 116

حضرت اباعبدالله(ع)-حضرت زينبين وداعسی. 119

حضرت اباعبدالله(ع)آناسی نين ديليندن. 121

حضرت اباعبدالله(ع)- باجيسينا خطاب.. 123

گولزار حيدري.. 126

خيمه لرين غارتي(1) 129

خيمه لرين غارتي(2) 131

نوحه غارت.. 134

نوحه حضرت روقيه(ع) غارتدن سورا 136

شام غريبان. 138

کوفه احوالاتي(1) 141

شهيدلرين دفني. 143

اسيرلر كوفه ده 146

كوفه احوالاتي(2) 148

قانلي باش، شام يوللاريندا 150

شام احوالاتي. 154

داره چکديلر. 156

حضرت روقيه(ع)(1) 158

حضرت روقيه(ع)(2) 161

حضرت روقيه(ع)(3) 164

حضرت روقيه(ع)(4) 167

اربعين(1) 170

اربعين(2) 173

کربلا داوامچيسي رهبر خميني دير. 175

 

 

 

 

 

 

 

       كربلا حادثه سي نين شهيدلري و اونلارين باشيندا حضرت امام حسينه(ع)  ياس دوتوب نوحه يازيب اوخوماق، دئمك اولار كي او حضرتين حياتي نين سون دقيقه لريندن و بو بيت ايله باشلاندي:

شيعتي مهما شربتم ماء عذب فاذكروني

او سمعتم بشهيد او غريب فاندبوني[1]

       كي حضرت سيدالشهدانين قيزي، حضرت سكينه خاتون بو نوحه ني آتاسي امام حسينين ديليندن نقل ائديب، سونرالار همان سكينه خاتون -كي شعر و ادبده ده الي وار ايميش- عمرونون سونونا قده ر، يانيقلي نوحه لرله، اؤز آتاسي و بوتون عاييله سي نين شهادتيني مختليف مكانلاردا و ييغناقلاردا خاطيرلاييب، كربلا شهيدلرينه ياس ساخلاييب دير، حضرت زين العابدين(ع)،     آتاسي نين قبري اوسته يازدي: هذا قبرالحسين المظلوم الذي قتل عطشانا[2] و شامدان مدينه يه قاييداندا ياس مجليسلري قوردو، او حضرت هر مال-داوارين اؤلدورولمه سيني گؤردوكده، اونا سو وئرين سونرا اؤلدورون-دئيه- كربلا شهيدلري نين سوسوز جان وئرمه لريني يادا سالاراق سيز-سيز سيزيلداياردي، حضرت صادق(ع) هر ايل عاشورا گونلري بير عدّه آغي دئيه ن قادينلارا پول وئريب اؤز شهيد جدّي و اونون كؤمكلرينه نوحه و مرثيه اوخوتدوراردي و ...

       يوخاريدا دئيينلره اساساً كربلانين بؤيوك و دهشتلي         حادثه سيني، اوردا باش وئرن حاقسيزليقلاري و ظولوملري خاطيرلاماق و كربلا شهيدلرينه ياس ساخلاماق، شيعه تاريخي ايله برابر يارانيب و داوام تاپيبدير و بو آرادا چوخلو شيعه شاعيرلري اؤز قلملريني اباعبدالله الحسينه وقف ائدرك او حضرتين اؤزو و يارديمچيلاري نين مظلوميّتيني نظمه چكيب هر محرّم، ديللري نين وردي ائديب بوتون شيعه لرين كؤنوللريني اوخشاييبلار و بو حركت و ياس و تعزيه رسملري ايراندا، ائلخانلي لار دؤوروندن باشلاناراق شاه اسماعيل ختايي واسيطه سي ايله يارانان شيعه انقلابي زمانيندا زيروه يه يوکسه ليب و  ايندي يه قده ر بؤيوك بؤيوك ذوقلو، استعدادلي و جوهر كلاملي شاعيرلر بو عرصه يه قدم قويوب قاليجي و تأثير ائديجی اثرلر ياراديبلار و ايندي نوحه ادبياتي، ايران و آذربايجان ادبياتي نين اؤنملي بير قوللاريندان ساييلير، او شاعيرلردن بير نئچه سيني آد آپارماق اولار: دخيل مراغه اي، قمري دربندي، راجي، صرّاف تبريزي، سعدي زمان حسيني اردبيلي، يحيوي اردبيلي، منزوي اردبيلي، کريم آقا صافی، استاد عابد تبريزي، قدسی ونندی، حاج ماييل، سالک اردوبادی و باشقالاري.

       بوگون ادبيات ساحه سينده، نوحه ژانري نين بو يوكسك   سويه يه گليب چاتماسي، شيعه دونياسيندا بيز ايرانلي لار،     خصوص ايله آذربايجانلي لار اوچون بؤيوك افتخارديرآنجاق كيفايت دئييل نييه كي مظلوميت، كربلا تاريخي و حادثه سي نين تك، بير قولو و بير بُعدودور، بوندان آرتيق بيز مسلمانلارا كربلانين درسلريني اؤيرنمك و اونلاردان يازيب اؤيرتمك لازيم و واجيبدير كي عيبارت دير شجاعت، مردليك، ايگيدليك، ديندارليق، ياخشيليقا چاغيرماق، پيسليکدن چکينديرمک، ناحقله باريشمازليق، انسانليق شرفيني مقام و شهرته دگيشمه مك، عدالت اوغروندا جاندان كئچمك، .. و نهايت عشق، عيرفان و حقه بويون اگيب تسليم اولماقدان؛ البته آيدين دير كي بو اؤنم، بو قيسا     يازقي دا سيغيشان دئييل و مستقيل بير مجال و مقال طلب ائدير.

      عموميتده اهل بيت و خصوص ايله حضرت امام حسين(ع) حاققيندا يازيب ياراتماق بگنيلميش و ثواب ايشلردن بيری دير،   امام صادق(ع) بويوروبلار: من قال فينا بيتَ شعرٍ،بنی الله(تعالی) له بيتاً فی الجنّه[3]، بونا اساساً آدليم و بؤيوك شاعيرلردن علاوه، چوخلو ذوق و قريحه صاحيبلري ده اؤز قلبي ايستك و سئوگيلريني، شهيدلر آقاسي اباعبدالله الحسينه بيلديرمك اوچون، اؤز طبعلريني سيناييبلار، بونلاردان بيري رحمتليك  عليارلي ميرزا محمود خالقي دير؛ ميرزا محمود خالقي نين حاققيندا دانيشماقدان اؤنجه، يئري وار عليار کندي و عليار ادبي-اجتماعي محيطينه بير نظر سالاق:

عليار

1-جغرافيا: عليار کندي شرقی آذربايجان اهر-ارسباران منطقه سينين (قره داغين) شرقي ديزمار ماحالينين بيرينجي سيرادا يئر دوتان کندلريندن بيري ساييلير، شرقي ديزمار ماحالي 56 کندي اؤزونده يئرلشديريب و اونون ان اؤنملي و ساييلان کندلري بونلاردان عيبارتدير: مردانقم،شرف آباد، جوشون،عليار، اويلق و مزرعه شادي .عليار كندي 110 كيلومتر شمالا دوغرو تبريزدن آرالي قرار تاپيب.

2-ديزمار وعليارين آدي حاققيندا: ديزمارين کؤکو تاريخي منبعلرده "ديژماد" يا خود "مادلارين قالاسي" بيلديريليب و ايلک اؤنجه بير قلعه آدي ايميش(شايد اينديکي جوشون قالاسي) و گئت-گئده قلعه نين اطرافينداکي منطقه ده بو آد ايلا تانيندي ؛عليار آدي نين کؤکو ايسه "علي يار" دئمک دير؛  بو کندين 700 ايلدن آرتيق شيعي تاريخي واردير،حال حاضيرده عليار امامزاداسيندا اولان بير مزار داشينين يازيسي و تاريخي،       8-نجي قمري يوز ايلليکده بو کندين موسلمان اولماسيني آيدينجا گؤسترير، بونا اساساً دئمک اولار کي بو کند، شيعه مذهبيني سئچديگينه گؤره و حضرت علي(ع) و اوندان سونراکي اماملارا آرخا دورماغينا گؤره "علي يار" يعني "علي کؤمکلرينين کندي" آدلانيب، بو آدي اساس دوتدوقدا بو نتيجه ني ده چيخارماق اولار کي عليار، حضرت علي(ع) دؤوروندن قاباق دا وار ايميش و او حضرتين حکومتي دؤورونده اونا تابع اولوبدور، بئله ليکله عليارين ان آزي 1500 ايل قدمتي واردير.

3-جمعيت: عليار کندي چاغداش دؤوره قده ر، منطقه نين چوخ جمعيتلي کندلريندن بيري اولوب، ايران اسلام انقلابي زامانيندا تخميناً 400 ائولي بير کند ايدي، آنجاق سون ايللر – تأسفله بوتون مملکت ساحه سينده باش وئرن شهرلره کؤچمک انقلابيندا- اهالينين چوخو شهرلره او جومله دن اورميه شهرينه کؤچوبلر، ايندي اورمودا  1000 ائودن آرتيق عليارلي ياشايير و ماراقلي دير كي اورميه ده ياشايان عليار اهاليسي هله ده اؤز بيرليگيني قورويوب ساخلاييبلار و بو استقامتده، اؤز همّتلري ايله ، ايراق-عراق محاريبه سينده شهادته چاتميش 15 شهيدين عزيز خاطيره سينه، "شهداي عليار" آدينا بير مسجيد بينا ائديبلر.

4-اجتماعي –ادبي محيط: عليار کئچميش زامانلاردان منطقه ده بير تيجارت مرکزي و علم و ادب مرکزي کيمي تانينميشدير، بو کند هميشه اؤز هم کؤوشن کندلري و   مئشه-پارا کندلري نين اقتصادي - فرهنگي ايشلري و احتياجلاريني يئتيرميش اؤزونه خصوصي شهرت و حؤرمت قازانميشدير.

5-شخصيتلر: تأسفله يازيلي و مکتوب سندلرين اولماماغينا گؤره و يا قورونوب ساخلانماماغينا گؤره، عليارين کئچميش عصرلرده ياشاتديغي شخصيتلري بيزه تانيش دگييللر، قطعاً چوخلو عاليملر، شاعيرلر و ذوق و هنر صاحيبلري علياردا   بويا-باشا چاتميش معاصير دؤورده گؤردوگوموز علم و فرهنگين تمليني و بينؤوره سيني قويموشلار، آنجاق بيزه بللي اولماديغينا گؤره، يالنيز سون ايكي يوز ايلده گلن و چاغداش شخصيتلرين بير نئچه سينه اشاره ائديريک:

1-5-حضرت آيت اله الكبري حاج موللا علي علياري: علي بن عبداله بن محمد بن جعفر بن محب اله بن محمد جعفر قراجه داغي ديزماري علياري عنواني ايلا اؤزونو تانيتديران موللا علي علياري 1236-نجي ه.ق، اوروجلوق آيي نين بئشينده تبريزين سردرود کندينده آنادان اولدو، سونرالار عليارا قاييديب اوردا بويا-باشا چاتدي، مکتبي بيتيرديکدن سونرا تبريز علميه   حوزه سينده تحصيلاتيني داوام وئردي و اوردا اولان علملري اؤيرنديکدن سونرا، 1272 ه.ق ده نجف شهرينه گئتدي، 15 ايل نجفده اولارکن فقه،اصول،تفسير،حديث، اخلاق، رجال، اسلام تاريخي، کلام،درايه، فلسفه، رياضيات،جغرافيا،طب و نجوم علملريني شيخ مرتضي انصاري، ميزا محمد حسن شيرازي، سيد حسين کوهکمري، شيخ راضي نجفي، شيخ مهدي آل کاشف الغطا و ميرزا محمد حسين شيرازي کيمي اوستادلاردان تمام-کمال اؤيرندي و اجتهاد درجه سيني آليب 1287 ه.ق ده آذربايجانا قاييديب تبريزده ساکين اولدو، جامع معقول و منقول و فروع و اصول  ساييلان موللا علي علياري چوخلو مشهور عاليملر تربيه ائديب و کيتابلار يازدي، او حتي رياضيات و قانون ابن سينا دا درس دئيه ردي، اونون علمي مقاميني درک ائتمگه بو بس کي اؤز اوستادي ميزا محمد حسن شيرازي، اوندان اجتهاد  اجازه نامه سي طلب ائدير.حاج موللا علي علياري  1327-نجي ه.ق رجب آيي نين دؤردونجو گونو جمعه آخشامي تبريزده دونياسيني دگيشدي و نجفين وادي السلام قبريستانيندا توپراغا تاپشيريلدي، او گؤرکملي عاليم 40 عنواندان آرتيق کيتاب و رساله يازدي و سلطان المحققين لقبيني قازاندي کي اونلارين ان اؤنمليسي "بهجه الآمال في شرح زبده المقال"دير، بوکيتاب رجال علمينده و عرب ديلينده يازيليب و ايندي رجال علمي نين ان مشهور و اعتبارلي قايناق و منبعلريندن ساييلير و علمی حوزه لرده، خصوصاً مجتهدلرين استفاده ائتديگي آنا کيتابلاردان بيری ساييلير، 5جيلدده چاپ اولموش بو کيتابين 3 جيلدي "زبده المقال بروجردي" منظومه سينين شرحي و 2 جيلدي ايسه حاج موللا علي نين اؤز يازديغي "منتهي الآمال" منظومه سينين شرحي و ايضاحيدير. اونون باشقا اثرلريندن بونلاري سايماق اولار:

-ايضاح الغوامض في تقسيم الفرائض

-تعليقه علي رياض الاحکام(شرح کبير)

-دلائل الاحکام في شرح الشرائع

-هدايت الطالبين لعمل المقلدين

-نهج الاعلان فيما يثبت به دخول رمضان

-مشکات الوصول الي علم الاصول

-منهاج الاحکام في اصول الفقه

-حاشيه قوانين ميرزاي قمي

-حاشيه معالم الاصول

-شرح زبدت الاصول

-شرح الاشارات و التنبيهات ابن سينا

- تعليقه علي اسفار ملا صدرا

-تعليقه علي شوارق الالهام

-تقويم تام

-شرح صحيفه اسطرلاب

-تعليقه علي تشريح فلک الافلاک

-منهاج الملّه في تعيين الوقت والقبله

-شرح چغميني

-الوافيه في شرح لغزالکافيه  شيخ بهايي

-المطرز في شرح اقسام اللغز

-رياض المقاصد

-شرح المطول

-تعليقه علي الرعايه في علم الدرايه شهيد ثاني

-شرح دعاي ثمات

-تعليقه علي قانون ابن يسنا

-شرح انوار ملکوت

-رسله في الجفر

-رساله في الرمل

-شرح قصيده تائيه دعبل خزاعي

2-5-آيت اله ميرزا محمد حسن علياري:1266 ه.ق يکشنبه جمادي الثاني آيي نين 22-نجي گونو علياردا آنادان اولدو، اؤز آتاسي حاج موللا علي علياري نين محضريندن و باشقا تبريز و نجف حوزه لري اوستادلاريندان(1297 ه.ق ده نجف شهرينه گئتدي) او جومله دن آخوند خراساني، سيد کاظم يزدي، فاضل ايرواني، فاضل شربياني، موللا احمد شبيستري، ميرزا ابوالقاسم حائري و ميرزا محمدعلي حکيم الهي مرندي دن درس آليب اجتهاد درجه سيني الده ائتدي، ميرزا محمد حسن علياري 1358 ه.ق ده تبريزده دونياسيني دگيشدی و نجفين                  وادي السلاميندا، آتاسينين کناريندا توپراغا گئتدي، آقاي     مرعشي نجفي نين يازديغينا گؤره اونون 24 عنوان کيتابي و اثري واردير کي بير نئچه سيني ساييريق:

-صراه النجات

-نظم البرهان في تفسير القرآن

-بدايع الاحکام في شرح شرائع الاسلام

-عقايدالايمان في شرح دعا العديله

-مختصرالمقال(تلخيص بهجت الآمال)

-مصائب الابرار

-دلائل الشهاده

-حبل المتين

-احقاق الحق

-جامع السعاده

-مشکات الانوار في اصول الدين

-کنزالغرائب

3-5-علامه ميرزا محسن علياري:حاج موللا علي علياري نين نوه سي و ميرزا محمد حسن علياري نين اوغلودور، فقاهت و اجتهاد درجه سيني آلديقدان سونرا تبريزين بؤيوک عاليملريندن ساييليردي، اصول و فقه ده زمانه سينين بيرينجيسي ايدي، 1323 ه.ق ده جوان ياشيندا نجفدن قاييدارکن مياندوآب- ملکانين "ليلان" کندينده دونيادان گئتدي و جنازه سيني نجفه آپارديلار، اونون اوستادلاريندان آخوند خراساني، شريعت اصفهاني و سيد کاظم يزديني آد آپارماق اولار.ميرزا محسن علياري نين اثرلريندن عيبارتدير:

-رساله في حقيقه الکعب في آيه الوضوء

-رساله في الملازمه الحکم العقلي و الشرعي

-رساله في الحسن و القبح العقلين

-رساله في اصل البرائه

-تقريرات اصول درس اوستاد محقق خراساني

4-5-شيخ الفقها آيت اله العظمي حاج ميرزا علي غروي علياري:علامه ميرزا محسن علياري نين اوغلودور ، 1319 ه.ق اوروجلوق آيي نين 12-سينده تبريزده آنادان اولدو، اوچ ياشيندا آتاسيني الدن وئردي و اؤز جدي ميرزا محمد حسن   علياري نين تربيه سي ايله بؤيودو، 1340 ه.ق ده تحصيلاتيني داوام وئرمگه نجف حوزه سينه گيردي، سيد ابوالحسن اصفهاني، آقا ضياء عراقي، ميرزا رضي زونوزي، سيد محمد حجت کوهکمري، محقق زنجاني و قاضي طباطبايي کيمي اوستادلاردان درس آليب اجتهاد درجه سيني آلديقدان سونرا، جدي نين امري ايله اؤز آتا-بابا يوردونا قاييتدي، آيت اله غروي علياري 14-نجو عصرين بؤيوک عاليملريندن ساييليردي، فقه،اصول و قرآن شيناسليقدا اوستون بير عاليم  و قرآنين حافيظي ايدي، او 99 ايل برکتلي عمر سوردوکدن سونرا 1376-نجي گونش ايلي ارديبهشت آيي نين بيرينده تبريزده دونياسيني دگيشدي، پاک جنازه سي تبريز، تهران و قم شهرينده تشييع اولدوقدان سونرا حضرت معصومه حرمينده توپراغا تاپشيريلدي، آيت العظمي حاج ميرزا علي غروي علياري نين 57 جيلددن آرتيق اثري واردير کي بير نئچه بو قرارداندير:

-تفسير قرآن

-علل شرايع

-شرح کفايه

-شرح رسائل

-شرح استدلالي عروه الوثقي

-منجزّات مريض

-کواکب حسينيه

-شرح دعاي ابوحمزه ثمالي

 

5-5-آيت اله العظمي حاج ميرزا جواد غروي علياري:حاج ميرزا علي غروي علياري نين اوغلو،      1313  ه.ش ده تبريزده دونيايا گؤز آچدي، تبريز، نجف(10 ايل)، مشهد(8 ايل)، و قم(12 ايل) علميه حوزه لرينده اؤز آتاسي، ميرزا عبدالرزاق مشکعنبري، آيت اله خويي،آقا سيد ابراهيم اصطهباني، حاج شيخ مرتضي شاهرودي، آيت اله ميلاني، امام خميني،سيد محمدرضا گلپايگاني، سيد شهاب الدين مرعشي نجفي، شيخ محمد علي اراکي، سيد محمد محقق داماد، علامه سيد محمد حسين طباطبايي و باشقالاريندان درس آليب اجتهاد درجه سينه چاتيبدير، 1352ه.ش تهرانا گليب فاطميه جامع مسجيدي کناريندا ، فاطميه مدرسه سيني داير و اوردا تدريس و تربيه يه باشلاييب،1352-دن 1357-يه قده ر انقيلابی حرکتلر سببينه دفعه لرله طاغوت رژيمی طرفيندن حبسه آلينميشدير، حاج ميرزا جواد آقا غروي علياري نين جماعت نمازي تهراندا کيفي و کمّي نظردن نمونه دير، اونون اثرلريندن سايماق اولار:

-تقريرات درس امام خميني

-تقريرات درس آيت اله العظمي شاهرودي

-تقريرات درس آيت اله العظمي محقق داماد

-شناخت توحيد

-الرجعه والمعراج

-نبوت و امامت

-شناخت امام منتظر(عج)

-مجموعه مقالات(نفس-قلب-روح-عقل)

-تفسيري از قرآن مجيد

-مجموعه اي در فضائل انساني

-مناسک حج

-حاشيه بر عروه الوثقي

-استفتاآت

-رساله عمليه جامع الفروع

6-5-آيت اله ميرزا حيدرعلي علياري:       14-نجو عصرين باشقا بير عاليملريندن دير، نجفده شيخ انصاري و سيد حسين کوهکمري و محقق رشتي کيمي اوستادلاردان درس آليب اجتهاد درجه سينه چاتديقدان سونرا تبريزه قاييديب و بير مرجع کيمي ديني علملري يايماغا باشلاييب، 1390 ه.ق ده اوغلو شيخ حسين له بيرليکده عراقدا زيارتده اولارکن کاظمين ده دونياسيني دگيشيب و کاظمي حرمينين صحنينده توپراغا گئديب، حاشيه لمعه و حاشيه قوانين ميرزاي قمي اونون اثرلريندن دير.

7-5-حاج موللا سليمان هادی عليار:عليارين آدليم ، دگرلی و حؤرمتلی دين و ائل خاديملريندن ايدی،قارداشی اوغلو ميرزا محرم احمدی نين دئديگينه گؤره، او 40 ايل قره داغين اوزومدول ماحاليندا دينی خيدمتلرله مشغول اولموشدور، اونون، موللا اسماعيل خالقی ايله بيرگه، گؤسترديگی فعاليتلری، عليار مولکونون اربابلار و خانلار اليندن چيخيب اهالی آراسيندا بؤلونمگينه سبب اولدو، بو بؤيوک اجتماعی خيدمت اونو اونودولماز ائتدی، اونون قبری علياردادير.

8-5-موللا اسماعيل خالقی عليار(1271-1318ه.ش): موللا علي اوغلو موللا اسماعيل خالقي عليار،        قره داغ باتي ماحاللاريندا گؤزل سسلي، آدليم و سؤزو كئچرلي عاليملردن ايدي، عليار مولکونون اربابلار و خانلار اليندن چيخيب کند اهلينه تقسيم اولماغيندا،اونون، موللا سليمان هادی ايله بيرگه، بؤيوک نقشی و رولو اولوبدور، موللا اسماعيل خالقي، مشروطه حركاتي ايله باغلي، شيخ محمد خياباني نين شهادتي مناسبتينه علياردا تعزيه مراسيمي قورموشدور؛ اونون مزاري علياردا دير.

9-5-حاج ميرزا آقا خالقی عليار1282-1349ه.ش): ميرزا آقا خالقي، عليارين دگرلي و تقوالي دين خاديملريندن اولوب خلقين خير و صلاحينا چاليشان و ديندارليغي قوروماقدا اوغورلار قازانميش شخصلردن ايدي، علياردا دونيادان گئديب و  اوردا دفن ائديليميشدير.

10-5-مشهدی مظفر قرباني عليار:قربان اوغلو علسگر اوغلو مظفر قرباني، 1295-نجي گونش ايلي علياردا آنادان اولدو، عليار[4] و تبريزده تحصيل آلدي، تخميناً 1320ه.ش علياردا مكتب دايير ائديب 25 ايله ياخين مكتبدارليق  ائله دي، مشهدي مظفر قرباني 1343 ه.شمسي ده  علياردا دونياسيني دگيشدي و اوردا توپراغا گئتدي، آنجاق اؤز وصيتينه گؤره جنازه سي 1351-نجي ايلين ارديبهشت آيي نين اولينده قم شهرينه آپاريليب و وادي السلام قبريستانيندا دفن ائديلدی، اونون ستّار و محمد آديندا ايكي اوغلو و بير قيزي يئني يئتمه چاغلاريندا دونيادان گئديب و اوچ قيزي فاطمه،جهان و راضيه آدلاري ايلا ياشاييرلار.[5]

1-10-5-مشهدي مظفر مكتبي: اوشاقليقدان آنام جهان خانيم قرباني دن، رحمتليك خان ننه م زرافشان(قيتان) جمالزاده دن، خالالاريمدان و علياردا منبره گئدن عاليملردن و قرآن اوخويانلاردان بؤيوك بابام مظفر قرباني نين آتاليق، عائيله باشچيليغي،معليمچيليك و ائلدارليق وصفيني دفعه لرله و ايللر بويو ائشيتميشديم،هر بير كيمسه، ايسترسه عائيله ميزدن ايسترسه ده او مرحومون شاگيردلريندن، او گؤزل و بؤيوك انساني عزيزليكله خاطيرلاياندا، بير طرفدن واختسيز اجلين آمانسيزليغي نتيجه سينده اونون مبارك محضريني درك ائتمه ديگيمه گؤره كد رله نرديم و باشقا طرفدن اونون ياخشي آد قازانيب اؤزونو كؤنوللرده ياشاتماغي بيله مه فرحلنديريجي حال باغيشلاياردي، ايندي او مرحومدان منه يادگار يئتيشن تكجه بير كيتابيني(موللا محمد فضولي نين توركجه ديواني) واراقلاياندا منه ائله گلير كي اونون درس كيلاسيندا اوتوروب فيض آليرام.

     مشهدی مظفر قربانی منطقه ده و اهالي ايچينده چوخ محترم و مشهور بير اديب و معارفچي كيمي تانينيب و تأثير ائديجي بير حيات س‍وردو، اونون ائوی و مکتبی بير علم و ادب مرکزينه چئوريلميشدی، اؤيرنجيلر و شاگيردلردن علاوه، چوخلو عاليملر و ادبی شخصيتلر اوردا توپلاشيب مباحثه لر آپاريب علمی تدقيقلرله مشغول اولوب و او مرحومدان اؤز پرابلئم و علمی موشگوللری نين حلّينی اؤيره نرديرلر، رحمتليک مشهدی مظفر پاييز و قيش       گئجه لری عمومی ييغينجاقلار قوروب کند اهلينه اسلام تاريخی اوخويوب اونلارين شرعی مسئله لرينه جواب دئيه ردی.

    مشهدی مظفرين مكتبينده چوخلو عليار و اطراف كندلر و حتی اوجقار کندلرين اوشاقلاري تعليم و تربيه گؤروب  درس آلميشلار، او مکتبده اليفبا، حساب، گلستان سعدي، نصاب، قرآن و باشقا رسمی علملر تدريس اولوناردي، بوندان علاوه استعدادلی طلبه لر  اوچون عرب ادبياتی و حضرت علی عليه السلاما منسوب اولان "ديوان اميرالمؤمنين" تدريس و تفسير اولوناردی،اوزون ايللر بو مکتب گونده دؤرد نوبت و دؤرد مختليف مکاندا تشکيل اولاردی و بو يورولماز معليم، وصفه گلمز عشق ايله، هر بيرينده حاضير اولوب علم عاشيقلرينی سيراب ائدردی، بو دؤرد مکان بونلاردان عبارت ايدی: اؤز ائوی،مرحوم حيدرعلی محمدی اوتاغی، مرحوم کربلايي حسين دميرچی اوتاغی و مرحوم مشهدی نجف قولو بنيادی اوتاغی. آتام مشهدی صمد حميدی(او مرحومون  يئزنه سی) دئيير:"او رحمتليک هئچ بير شراييطده مکتبين باغلانماسی و تعطيل اولماسينا راضيلاشمازدی و هر عيلته اؤز ائوينده چتينليک يارانسايدی او، مکتبی باشقا بير مکاندا، او جومله دن رحمتليک مشهدی حسين سلمانی نين اوتاغيندا تشکيل ائدردی" ؛ مشهدی مظفرين شاگيردلريندن اولان قارداشی اوغلو حاج قدرت قربانی نين دئديگينه گؤره بو محترم اوستاد، يوخسول عائيله لرين استعدادلی اوشاقلاريندان تدريس حاققی آلماييب تمناسيز و منّت سيز  اونلارا درس اؤيرديب لازيم اولان کيتابلارينی و ماليه احتياجلارينی دا تأمين ائدرميش، اوزاقدان گلن شاگيردلر نئچه آيلارلا اونون و باشقالارين ائوينده قالارديلار، هابئله باشقا بير قارداش اوغلوسو قربان قرباني نين دئديگينه گؤره او لياقتلي معلم، استعدادلي و هوشلو اوشاقلاري سئچمگ اوچون شاگيردلري نين آراسيندا مشاعيره مسابيقه سي ترتيب ائدردي، بو ياريشلار عموميتده گولوستان سعدی نين شعرلريندن اولاردی، بئله ليکله او گوجلو اوستاد بير تيره ايکی نيشان ووراردی، همی استعدادلی اوشاقلاری سئچردی همی ده گولوستانی اوشاقلارين يادداشتلارينا يازماقلا اونلارا حيات طرزی و ياشاييش درسی اؤيره دردی.

 مشهدی مظفر قرباني نين ادبي و علمي شخصيتي او قدر         جاذبه لي ايدي كي اونون محضريندن درس آلان عاليملر ايندي ده اؤز منبرلرينده اوستاد- شاگيردليك حؤرمتيني يئرينه گتيريب اونو بير محبوب و سئويملي معلم كيمي خاطيرلاياراق روحونا رحمت ديله ييرلر،او مرحومون باره سينده او قدر شيرين،ماراقلی،ائشيتمه لی و درس آلمالی خاطيره لر وارکی يازيلسا اؤزو بير کيتاب اولار، بونا گؤره بيز بوردا او مرحومون شاگيردلريندن بير نئچه سينين آدينی چکمکله کيفايتلنيريک.

2-10-5-مشهدی مظفر مکتبی نين شاگيردلری[6]:بو مکتبده علم دونياسينا داخيل اولان يوزلرجه نفردن، اونلار نفری چوخ مشهور و آدليم روحاني و عاليم اولوبلار، باشقالاری ايسه عالی تحصيلات آلانماسالاردا، ياشاديقلاری يئرلرده تانينميش، سئچيلميش، ائلدار و مفيد اولموشلار، نمونه اولاراق نئچه کنددن نئچه نفرلری آد آپاريريق:

عليار کنديندن: مرحوم حاج ميرزا احمد هادي، حاج ميرزا سلطانعلي باباپور، ميرزا فتحعلي فضلي،  ميرزا محرم احمدي ، مرحوم ميرزا محمود خالقي، مرحوم مشهدي حسين سلماني،حاج قدرت قربانی، مرحوم مشهدی حاجی بشيری(فروتن)، قربان قربانی، صادق رسولزاده، محمدحسين خالقی، مرحوم ميرحسن حجازی، مرحوم ميرحسين حجازی،حاج محمدعلی هاشمزاده، كربلايي غلامحسين داداشي، کربلايي يحيي پورولی، عزت علياری، حاج حسن علياری، مرحوم مشهدی اوروج محمدی، مرحوم حسن بابايي، مرحوم محرم بابايي و ...

کاليجان کنديندن: مرحوم ميرزا محرم محمدي مهر، ميرزا سيف اله  حضرتی،حمداله شکری،محمدولي،قدير و...

مزرعه شادی کنديندن:ميرزا علي مزرعه شادي، ميرزا نوروز گؤزلی، ميرزا علی اکبر نبی زاده، مرحوم شاعير حمداله شكري،حسينعلي  و ...

ملک طاليشکنديندن:ميرزا علی،ميرزاعمران،ميرزا محمد و...

پسيان کنديندن: ميرزا بيت اله ، ميرزا مصطفی و ...

انوئق کنديندن: مرحوم ميرزا حسين و ميرزا حسينعلی و...

کلوو کنديندن: ميرزا علي و ...

آوانسر کنديندن: ميرزا علي انصاري و ...

قجر کنديندن: ميرزا عليزاده و ...

گلو(گال) کنديندن: مرحوم حاج فرج،جميل اله و ...

بونلاردان باشقا عليار ديندار قادينلاريندان دا بيرنئچه سی او مرحومون محضرينده قرآن درسی اوخوموشلار.

11-5-محمد باقر(ميرزا باقر) علياري:ابراهيم اوغلو موللا علی اوغلو ميرزا باقر،كئچميشده عليار و آذربايجانين تانينميش خوشنويس، اديب و معلملريندن ايدی، سونرالار تبريزده ساکين اولوب و اوردا دونيادان کؤچوبدور.

12-5-مصطفی قليزاده عليار:حؤرمتلي تدقيقاتچي، شاعير و يازيچي سيف اله اوغلومصطفی قليزاده عليار 1340-نجي گونش ايلينده علياردا آنادان اولموش، ابتدايي تحصيليني علياردا آليب سونرا عائيله سي ايله بيرليكده تبريزه كؤچدو، تبريز و قم شهرينده عالي تحصيلاتيني ادبيات و الهيات اوزره بيتيريب تبريزه قاييتدي، 1375-دن1379 –نجو ايله قده ر نخجوان مختار جمهوريتينده فرهنگي ايشلر و ديني تدريسله مشغول اولدو، "اهل بيت ادبي مجليسي"ني نخجواندا ياراديب باشچيليق   ائله دي، سونرا تبريزه قاييديب نئچه ايل "سازمان تبليغات اسلامی آذربايجان شرقی" نين حوزه هنری سينين مديري عنوانيندا چاليشدي، آذربايجان جمهوريتی يازيچيلار بيرليگی نين فخری عضوی اولان مصطفی قليزاده جنابلاری اينديليكده اورميه شهرينده ياشايير و تبليغات اسلامي سازمانيندا اؤز فرهنگي و علمي خدمتلريني داوام ائتديرير، اونون اثرلريندن عيبارتدير:

-شيخ محمد خياباني

-دعبل خزاعي

-محبت اوجاغي(آنا شعرلری توپلوسو)

-تصحيح ديوان توركي و فارسي قدسي ونندي

-تصحيح ديوان صراف تبريزي

-ميرزاي شيرازي

مردي شبيه خود(امام خميني نين حياتي)

و چوخلو مقاله لر ، شعرلر و يازيچيلار گروپو ايلا مشترك اثرلر.

13-5-رضا قليزاده عليار:  1346-نجی گونش ايلينده علياردا دونيايا گؤز آچيب تبريزده ساکينلشميش و تحصيل آلميشدير، او ژورناليستليکله برابر، نئچه کيتابين مؤليفی دير، او جومله دن: گلوله های مشقی، آشنايي ها(شهيد باکری حاققيندا خاطيره لر) و ..؛ اونون يازديقی و ياراتديقی اثرلر مقاومت ادبياتی و جنگ موضوعسونا حصر اولونور.                                     

          14-5-قربان پورولی عليار:1348-نجی گونش ايلی علياردا آنادان اولموش اينديليکده اورميه ده ياشايير، ائل شاعيری و ائل آشيغی دير، ائل شنليکلريندن علاوه او ايران، تورکيه و آذربايجان جمهوريتينده مختليف قورولتايلاردا اشتراک و چيخيش ائديب.

15-5-عاليه حميدی عليار:ذوقلو شاعيره و رسّام عاليه حميدی عليار،1363-نجو گونش ايلی علياردا آنادان اولوب اينديليکده تهراندا ياشايير، اونون شعرلری داخلی و خارجی درگيلر و قزئتلرده چاپ اولوب.

          16-5- بوردا آدلاري گلن شخصيتلردن علاوه، علياردان چوخلو شخصيتلر و عاليملر ده وارديلار و اينديليكده اورميه ، تبريز و باشقا شهرلرده دگرلي خيدمتلر گؤستريرلر و انشاءا.. ياخين گله جكده يازيلاجاق «ديار عليار» كيتابيندا گئنيش شكيلده شرح اولوناجاقلار، او جومله دن: ميرزا محمد خالقي عليار، ميرزا فضل اله باباپور عليار، ميرزا بؤيوك آقا يوسفي عليار ،ميرزا حسين حامدي عليار و ...[7]

17-5-ميرزا محمود خالقي عليار(بو کيتابين مؤليفی): آمان وئردي اوغلو خالق وئردي اوغلو عليمحمد اوغلو موللا علي اوغلو موللا اسماعيل خالقي عليار اوغلو ميرزا محمود خالقي[8]،1310 –نجو گونش ايلي،عليار كندينده بير مذهبي عاييله ده دونيايا گؤز آچدي ، ميرزا محمود گنج ياشيندا مكتب تحصيلاتيني آدليم معلم، مشهدی مظفر قرباني نين مكتبينده بيتيرديكدن سونرا آتاسي نين سيفارشی ايله ديني تحصيليني داوام وئرمگه تبريزه گئديب طالبيه مدرسه سينده تبريزين مشهور عاليملري او جومله دن «ميرزا علی اکبر نحوی[9]، آيت اله ميرزا فتاح شهيدی، آيت اله شيخ احمد اهری، آيت اله سيد مهدی دروازه ای و آيت اله سيد مرتضی مستنبط»ين محضرينده تحصيلاتينی تکميل لشديردی وآيت اله شيخ احمد اهری، ميرزا محمودون يوکسک تبليغ قابيليتينی گؤردوکده اونا تبليغ اجازه سی يازدی[10]، بئله ليکله او عليارا قاييديب و ديني تبليغه باشلادي،او علياردان علاوه اطراف كندلر اوجومله دن كاليجان،كيرينگان،مولك، ونيستان و باشقا كندلرده ده دين و مذهب تبليغاتيندا و ديني خدمتلر ساحه سينده فعاليتلر ائله دي، عليار و اطراف كندلرده باش وئرن مناقيشه لر و شرعي مسئله لر اونون قضاوتي ايله حل اولاردي، او قره داغدا،اهردن مرنده قده ر،بيرينجي تبليغ و منبر عاليملريندن ساييليردي[11] ،ميرزا محمود خالقي، مسجيد-منبردن يوخ بلكه كدِِّ يمين و عرق جبين ايله چؤرك قازاناردي، پتَك ساخلاياردي و زحمتدن قاچمازدي، او 1368 –نجي گونش ايلي خرداد آيي نين بئشينده علياردا دونياسيني دگيشدي و اوردا توپراغا تاپشيريلدي.بو مرحومون ايکی اوغلو اوشاقليق چاغلاريندا دونيادان گئديب و اؤزوندن سورايا يادگار قالميش اوچ قيزی، زمينه، عذرا و عزيزه آدلاريندا، اينديليکده اورميه شهرينده ياشاييرلار[12].

 

بو كيتابين حاققيندا:

       مرحوم ميرزا محمودون عمرونون سون ايللرينده، بو سطيرلرين كيچيك يازاري يئني يئتمه چاغلاريندايديم و او مرحوم منه خصوصي حؤرمت گؤسترديگينه گؤره، هردن گئديب محضرينده اوتوروب داورانيشيني ايزله ييب صحبتلرينه و داها دوغروسو نصيحتلرينه قولاق آسارديم، او بير دين خاديمي اولدوغو حالدا، گون علملرينه ده ماراق گؤستريردي، كيچيك ماغازاسيندا طبّي ايشلرله ده مشغول ايدي، خسته لره درمان وئرردي، ايگنه(آمپول) ووراردي، يارا باغلاياردي؛ اونون هابئله، انگيليس ديلي اؤيرتمه كيتابلاري ايلا مشغول اولماسيني دا گؤرموشدوم و بير نئچه كاغيذ اوزرينده يازديغي شعرلر ده ياخشي ياديمدادير، اوزون سؤزون قيساسي بو كي نئچه ايل او مرحومون وفاتيندان سونرا، 1371-نجي ايلده اورميه شهرينه كؤچموش عاييله سيندن اونون اليازمالاري و عموميتده شعرلريني، گؤرمك اوچون ايسته ديم(سونرالار ائشيتديم  او بير نئچه حوزوي كيتابلارادا حاشيه  يازميشدي و حتي اؤزونون ده تأليفاتي وار ايميش ، بو اثرلر شايد اورميه ده وقف اولموش و ساتيلميش كيتابلاري نين ايچينده تاپيلا!) اما تأسفله بير نئچه شعر دفتري عاييله سي نين باشي سويوقلوغو اثرينده داغيليب گئتميشدي و يالنيز بير نوحه دفتري سلامت قالميشدي كي منيم ايستگيمله اونو منه تاپشيرديلار و من اونو بير امانت كيمي  ايندي يه قده ر ، اولدوغو كيمي قورويوب ساخلاميشام و هميشه آرزو ائدرديم  بيرگون بو دفتر، چاپ اولوب ايشيق اوزو گؤروسون و عليار اهاليسينا بير افتيخار و او مرحومه بير باقيات صالحات اولاراق، بير يادگار كيمي عليار تاريخينده ثبت اولسون و بو مسئله نی 4-3 ايل قاباق او مرحومون ياخينلاری ايلا آرادا قويدوم آنجاق هئچ بيريسيندن سس-سوراغ اولمادی، ايندي چوخ سئوينيرم و شكر ائديرم كي بو آرزوما چاتديم، بونودا دئمه لي يم  گاهدان بعضي ميصراعلاردا قافيه اصلاحلاريني لازيم گؤروب، اليمدن گلن قده ر، دوزلتمه سينه چاليشديم، حؤرمتلي اوخوجولاردان گؤرونن سهولر و يانليشلارا گؤره كي بلكه ده منيم طرفيمدن اولموش اولا، عذر ايسته ييرم.

ميرزا محمود شعري نين خصوصيتلری:

       بو خصوصدا دئمه لييه م  بعضاً قافيه ضعفلريندن کئچنده، ميرزا محمودون نوحه لری چوخ ساده، ادبی چتينليکلردن اوزاق، اوره گه ياتان و احساسلی ديرلار. اسلامی روايتلر و تاريخي اولايلاردان فايدالانماق و شاعيرين اؤز زمانيندا باش وئرن اجتماعی-اعتيقادی مسئله لر و حادثه لره ياناشماق و «کل يوم عاشورا و کل ارض کربلا»نی باشا دوشوب و عملی تفسيرينه اقدام ائتمگين ايزينی ده ميرزا محمودون نوحه لرينده تاپماق آيدين و ماراقلی دير، ايران اسلام انقلابی،امام خمينی حضرتلری نين شخصيتی و ايران-عراق محاريبه سينه ائتديگی اشاره لر بو دعويني ثبوته يئتيرير:

درس آلديلار حسين دن ايران جوانلاري

بو ديني ساخلاماقدان اؤتور تيره بار اولا

بو خالقي دئيير بيزه رهبر خميني دير

رهبر فقيه اولا، عادل و باوقار اولا

و يا:

اولوبدو ملّت ايرانيله جهان دوشمن

نه ياتميسان گؤزون آچ اوميدگاه زمن

          بو ملّتين هدفي دين دن حمايت دير

          او خاطيره گؤروسن جيبهه لر قيامت دير

کيميسي جيبهه ده قالدي يارالي تانک آلتدا

کيميسي قيد اسارتده شهر بغداتدا

          اولوبدو جهاد ايراندا کربلا ساياغي

          گئدنلرين چوخونون گلير اؤلوم سوراغي

بيرده كربلا مصيبتينده سيزلايان شاعيريميزسن شعرلرينده ،اهل بيتين زيارت حسرتي و شفاعت آرزوسونو چكمك دالغالانماقدادير:

قيرخ ايل تمام خالقي سن خدمت ائيله دين

نه كربلا، نجف نه شاما ساري چكديلر

***

قلبده بو خالقي نين آرزوسو وار، قاليبدي

هم زيارت هم شفاعت ايستر عاجيزانه قارداش

سون نوكته بوكي بو مرحوم اؤز نوحه لرينده، خصوص ايله وزن سئچيمينده چاغداش نوحه شاعيرلريندن ده تأثيرلر آلميشدير.

سون سؤز: بو کيتابی شاعرمؤلفی نين وفاتي نين 20-نجی ايل دؤنومو مناسبتی ايله ترتيب ائتديک و  بونون حاضيرلاييب چاپا يئتيرمه سينده منه يارديم ائدنلردن، خصوص ايله او مرحومون سايين کوره کنی علی پورکريم کاليجانی[13] دن بو دفتری منيم اختياريمدا قويدوغونا گؤره، قيزی زمينه خالقی دن او مرحومون شکيلينی(عکسينی) منه وئرديگينه گؤره ،حؤرمتلی مصطفی قليزاده علياردان دگرلی گؤستريشلري و اله گتيردگی مختليف معلوماتلار اوغروندا چكديگي زحمتلره گؤره، مهندس محمد قربانی عليار و مهندس هادی مختاری دن اؤز تشكرومو بيلديريركن تانريدان    ديله ييرم سيزي، بيزي و او مرحومو اؤز رحمتيندن قيراغا و جنّتيندن اوزاغا سالماسين.

                                                       حؤرمتله

                                                      اكبر حميدي عليار

                                                    خرداد آيي/1388

فايدالانديقيميز قايناقلار:

نفس المهموم، شيخ عباس قمی

چهره خونين حسين(ترجمه مقتل الحسين سيد عبدالرزاق مقرم)، عزيزاله عطاردی

متن و ترجمه لهوف سيدبن طاووس، عبدالرحيم عقيقی بخشايشی

وسائل الشيعه، جلد 10،ص 467، حديث 1

حماسه حسينی، مرتضی مطهری

معجم البلدان ياقوت حموی

لغتنامه علامه دهخدا

بهجه الآمال ج5 ، حاج ملا علی علياری

ريحانه الادب ج4، مدرس تبريزی

مقدمه غايه الآمال فی ترجمه صاحب بهجه الآمال، مرعشی نجفی چاپ کوشانپور

کليات فی علم الرجال، آيت اله جعفر سبحانی

الذريعه ج3 ، شيخ آقا بزرگ تهرانی

گلشن ابرار، ج 7-جمعي از نويسندگان، مقاله "ملا علی علياری محقق دوران" به قلم مصطفی قليزاده عليار، قم1376، انتشارات نورالسجاد

مقدمه ديوان ميرزا خرّم كوردشتي، ميرزا رسول اسماعيل زاده دوزال1382، تهران –نيكتاب

دايره المعارف تشيّع،ج11

علماء معاصرين، حاج ملا علی واعظ خيابانی تبريزی

بقيه السلف، دکتر هاشميان

معرفي مختصر آيت اله العظمي حاج ميرزا جواد غروي علياري، حجت الاسلام شيخ حسن حقاني

پايگاه اطلاع رسانی استاد سيد هادی خسروشاهی

شعر تونقالی، بهرام اسدی، اورميه

دوستلار تحفه سیDOSTLAR TÖHFƏSİ( ايران و نخجوان شاعيرلری نين مشترک اثری)،عاصيم يادگار و داود حاج ناصری، نخجوان، قيزيل داغ، 2008 م



[1] - ای منیم شیعه لریم سرین سو ایچنده منی خاطیرلایین، شهید گؤرنده یا غریب گؤرنده منه اوخشایین.

[2] - بو مظلوم حسینین قبری دیر، او حسین کی سوسوز اؤلدورولدو.

[3] - هر کيمسه بيزه بير بيت شعر دئسه، الله اونا جنّتده بير سارای(ائو)       تيکه جک.

[4] - او مكتب تحصيلاتيني عليار عاليملريندن اولان حاج ميرزا علي فضلي دن آلميشدير.

[5] - او مرحومون كوره كنلري ترتيب ايله مرحوم نصرت قرباني، صمد حميدي و اوميد حاجيزاده جنابلاري ديرلار.

[6] - بيز بوردا نمونه اولاراق يادداشيميزدا اولانلارين آديني چكديك، يقين كي بو مرحومون محضريندن درس آلانلار يوزلر نفرديرلر و انشاءا..          «ديار عليار» كيتابيندا مفصل يازيلاجاقلار.

[7] - دئمه لي ييك «ديار عليار» كيتابيندا مذهبي-ادبي شخصيتلردن باشقا،  مختليف ساحه لرده آكادميك و دانيشگاهي شخصيتلر ده تانيتديريلاجاقلار.

[8] -بو نسب نامه ني او مرحومون حؤرمتلي قارداشي حاج ابوالقاسم      خالقي نين اوغلو داور خالقي، اللرينده اولان قديمي سندلر اساسيندا بيزيم اختياريميزدا قويوب، هابئله کیتابین سونوندا گلن شکیللرین ده زحمتینی داور جنابلاری چکمیش و یئری وار بوردا اوندان دا اؤز تشکروموزو بیلدیرک.

[9] - ميرزا علي اكبر نحوي، تبريز حوزه لرينده تايسيز عرب ادبياتي و صرف و نحو اوستادي ايدي و  اؤز زمانيندا چوخلو بؤيوك شخصيتلر عرب ادبياتيني اوندان اؤيرنميشلر.

[10] - بو مطلب او مرحومون باجیسی اوغلو ميرزا فضل اله باباپوردان نقل اولونور، او  بو اجازه نامه نین حال حاضیرده الده اولدوغونو دا قید ائتمیشدیر.

[11] -او مرحومون باجيسي اوغلو، حؤرمتلي نوحه خوان بهرام رجبي جنابلارينين دئديگينه گؤره بو جومله ني حاج ميرزا محمدعلي واعظ زاده آستامال، او مرحومون ختم مجليسينده عونوان ائتميشدير.

[12] - او مرحومون كوره كنلري ترتيب ايله مرحوم قنبر حامدي، مرحوم بیت اله عابدی و علي پوركريم كاليجان جنابلاري ديرلار.

[13] - مرحوم ميرزا محمودون، رحمتلیک کالیجانلی یعقوب پورکریمین اوغلانلاری علي پور كريم کالیجانی و اونون بؤيوك قارداشي، حؤرمتلي اهل بیت مدّاحی ابراهيم پوركريم كاليجاني نين بوينوندا تعلیم و تربیه حاققي واردير.

کتاب یانیقلی کلام