اکبر حمیدی علیار -ادبی و اجتماعی-

گشتی در کتابخانه ها به دنبال نسخه های خطی تورکی

رضاباغبان

 تردیدی نیست که کتابها، حامل اصلی گنجینه های فرهنگی مردمند و کتابخانه ها مخزن نگهداری این گنجینه هاست. تردیدی نیست که مردم ترک زبان ایران دارای فرهنگی کهن و غنی بوده و در طول سده ها و هزاره ها، از این گنجینه ها فراوان داشته اند که هنوز یک از هزار آنها شناخته نشده و نشر نیافته اند. گشتی کوتاه در هر یک از کتابخانه های وطنمان نشانگر وجود صدها نسخه از این گنجینه هاست. این بار، دوری کوتاه در مرکز اسناد و نسخه های خطی کتابخانه ی مرکزی دانشگاه تهران می زنیم. این کتابخانه با آنکه دارای تاریخی کهن نیست، اما بهترین نسخه های ادبی از دیرباز تا امروز توسط فرهیختگان کشورمان گردآوری و در این مرکز نگهداری می شوند. کتابهای گردآوری شده در این کتابخانه، آثاری به زبان های عربی، فارسی و ترکی هستند و شمار بسیاری از کتابهای ترکی وجود دارد که تا امروز به پژوهش های علمی – ادبی وارد نگشته اند و لابد منتشر نیز نشده اند. چه نسخه های نابی که در این مرکز نگهداری می شوند که نشان دهنده ی اینست که پایتخت هزار سالانه ی ترکان توانسته است بسیاری از نوشته های ادبی – فرهنگی این ملت سرافراز را در خود نگه دارد. کتابهای ترکی موجود در این کتابخانه را می توان دسته بندی کرد. دهها فرهنگ لغات به زبان ترکی و یا به دو زبان فارسی و ترکی، یا عربی و ترکی و چند نسخه ی دیگر نیز به سه زبان ترکی – فارسی و عربی وجود دارد. تاریخ این کتب از قرن پنجم هجری آغاز و تا قرن 14 ادامه دارد. علاوه بر این دستور زبان های ترکی – فارسی و یا ترکی – عربی و بالعکس نیز وجود دارد. آموزش زبان ترکی به این دو زبان فارسی و عربی، همچنین دهها نصاب در آموزش زبان ترکی به فارسی و یا عرب زبانها در میان این نسخه های خطی جای والایی دارند که بررسی و نشر این آثار بر گنجینه ی ادب این سرزمین خواهد افزود. بگذریم که چندین نسخه از فرهنگ زبان های ترکی به زبان های اروپایی نیز در اینجا وجود دارد که در جای خود بسیار ارزشمند است. شاید لیستی از فهرست این فرهنگ ها چندین صفحه باشد که از حوصله ی خواننده بیرون است.

   اما، آثار ادبی صرفا ترکی در میان دیگر آثار موجود در این کتابخانه از ارزش بسیار بالایی برخوردار است. نسخه های خطی فراوانی از 19 اثر جاودانه ی مولانا فضولی در این کتابخانه موجود است که برخی از این نسخه ها در حد خود منحصر بفرد هستند. تردیدی نیست که آثار پیش از این نیز در این مرکز فراوانند؛ از آن جمله نسخه های بسیاری از آثار امیر علیشیر نوایی که در زمان تیموریان وزیر اعظم ایران بوده است در این مرکز گردآوری گردد و جالب است که برخی از منحصر بفردترین نسخه های آثار نوایی را در این مرکز دیدیم. زبان این آثار هرچند که ترکی آذری، بلکه ترکی جغتایی است به هر حال در میان ادبیات ترکی ایران جایگاه خاصی دارد. دیوان های چندی نیز از سلطان حسین بایقرا، همان سلطان تیموری که امیر علیشیر نوایی وزیر اعظم او بوده است وجود دارد. دیوان این سلطان شاعر، تا امروز در ایران به چاپ نرسیده است. دیوان عمادالدین نسیمی نیز در این کتابخانه ی ارزشمند وجود دارد؛ البته نه یکی – دو نسخه؛ بلکه دهها نسخه ی خطی دیوان نسیمی را می توان یافت که با اسامی مختلفی مانند نسیمی شیرازی!، نسیمی تبریزی و غیره نامگذاری شده اند. از همه جالب تر، وجود دیوان ترکی نظامی گنجوی در این کتابخانه است. مرحوم دانش پژوه نیز بر روی چهار دیوان و جنگ که آثاری به زبان ترکی هستند توضیحاتی نوشته و این آثار ترکی را منسوب به نظامی گنجوی دانسته اند. در هر صورت پژوهشی دوباره در لابلای این نسخه های گرانقدر این مرکز خالی از فایده نبوده و خواهد توانست برخی از گره های ادبیات ترکی ایران و آذربایجان را باز کند.

   وجود نسخه های خطی جهانشاه حقیقی، سلطان توانمند قره قویونلو و سازنده ی مسجد کبود تبریز از ارزش و اعتبار خاصی برخوردار است. هرچند که دیوان این بزرگان بارها در بیرون از ایران چاپ و منتشر شده است، اما یادآوری این که این شاهان و سلاطین ایرانی و ترک زبان بوده اند باری را بر دوش ترکان ایرانی می نهد و آن، چاپ و نشر این دیوانهای ارزشمند است.

باز، نسخه های بی بدیلی از شاعران کم شهرت یافته ای چون ملک الشعرای حبیبی، کشوری تبریزی، قاسم انوار، نرگسی، مایل افشار، شریف تبریزی، مجذوب تبریزی، عبدالقادر مراغه ای، شاهدی، حیرتی، حاجی بکتاش، ملا احمد اردبیلی، حزین شروانی، نابی، نباتی، حسام چلبی، ویسی، رحمی، جنانی، نادری، ریاضی، مقالی، نوعی، شیخی، شکری، آهاری، خطایی، فضلی، انگورانی،  و صدها شاعر بزرگ ترکی گوی که به دلیل ممنوعیت زبان ترکی در دوران منحوس پهلوی مورد بی مهری مسئولین قرار گرفته و جا دارد که امروز در جمهوری اسلامی به زیور چاپ و نشر آراسته شوند تا بخش دیگری از غنای فرهنگی این ملت بزرگ بر جهانیان آشکار گردد. بی شک، در سالهای آتی چاپ این دیوانها زینت بخش منازل مردم و کتابخانه ها خواهند شد. اما، تعداد این آثار آن چنان فراوان است که تنها چند پژوهشگر توان آنرا نخواهند داشت که در طول عمر خود به همه ی این کار سترگ نایل آیند؛ بنابراین یا باید آکادمی خاص این امر تشکیل گردد و یا دهها زبان شناس و ادیب و عالم در این زمینه به تلاشهای شبانه روزی مبادرت نمایند تا بلکه این گنجینه ی گرانبها را از بوته ی فراموشی بدر آورند.

   نسخه های بی شماری از دیوان و آثار شاعران معروف آذربایجان مانند "ورقا و گلشا" ازحکیم رکن الدین مسیحی، حیره الابرار، فرهاد و شیرین، لیلی و مجنون، سبعه سیاره، سد سکندری، مجالس النفایس، محبوب القلوب از امیر علیشیر نوایی، گلشن توحید از ابراهیم دده شاهدی، مقاصد الالحان از مراغه ای،  حدیقه السعدا، بنگ و باده،      تحفه الملوک از عبدالرحمن مغنیساوی،رباب نامه از سلطان ولد، دیوان های میرزا محسن تاثیر تبریزی، عصری تبریزی، شاکر، و..

در کنار دیوان های شعر، دهها کتاب فلسفی، فقه و اوصول و دیگر علوم دینی وجود دارد که متاسفانه هیچ یک از این آثار نه شناخته شده اند و نه منتشر گشته اند که نمونه ای از این کتابها عبارتند از: رساله واقعات، شرح نونیه، بهجه افتاوی، تحفه الملوک، گلشن توحید، سعادت نامه، تحفه شاهدی، مفتاح، مقالات غیبیه و کلمات عینیه، سراج الیقین، اثبات امامت، الهدایه، مجموعه هایی در حریث نبوی، دهها کتاب فقمی و دهها شرح در رسالات دینی و... که از نشر و چاپ بی نصیب مانده اند . انتشار این آثار ترکی در زمینه های علوم مختلف تنها از عهده ی دانشگاه و مراکز علمی با اساتید زبده و بودجه های دولتی امکان پذیر است. اما، ساکت هم نمی توان نشست. هرچند که آرزو داریم دولت جمهوری اسلامی، تنها زبان فارسی را در خدمت اسلام نداند و از این گنجینه برای بارورسازی فرهنگ بشری حمایت نماید.

و صدها نسخه ی دیگر چیزی است که هر عاشق ادبیات و ادیب انساندوست و هنرپرور را سر وجد می آورد. جنگهای بیشماری در این کتابخانه موجود است که بیشتر به زبان ترکی بوده و آنچه اهمیت دارد اینکه این آثار منتشر نگشته اند و چاپ و نشر این گنجینه، فضایی فرهنگی از عظمت و بزرگی ادبیات ترکی در ایران را برملا خواهد کرد. همین است که معتقدیم درخشش نور آفتاب را نتواند ابر گرفت و خواه ناخواه ابر کنار خواهد رفت و زیبایی آفتای همه جا را روشن خواهد ساخت. پس تا دیر نشده کمر همت به نشر و آزادی ادب ترکی ببندیم!

منبع: قیزیل قلم آذر(م.کریمی)http://mrbkarimi.blogfa.com/post-110.aspx